แต่เทอมนี้ผมสอนวิชา Computer Architecture ซึ่งพูดถึงพวก machine code และ assembly code เต็มไปหมด จึงคิดว่าการใช้เลขศูนย์แบบมี / คาด จะช่วยลดความกำกวมของเนื้อหาได้พอควร ผมจึงต้องแก้ไขแพคเกจเล็กน้อย เนื่องจาก Karl Berry ที่เป็นคนออกแบบแพคเกจ เลือกใช้ศูนย์แบบไม่มีคาดเป็นรูปร่างปกติสำหรับเลขศูนย์

พอลองดูข้อมูลรูปร่างของตัวอักษรต่างๆ ที่มากับฟอนท์แล้ว ก็พบว่ามีมาให้ทั้งสองแบบ คือ เลขศูนย์แบบปกติ กับเลขศูนย์แบบมี / คาดทับ ก็เลยลองไปดูไฟล์ fi4-ec.enc ซึ่งเป็นไฟล์ที่ใช้กำหนดว่า จะให้รหัสใดใช้รูปร่างตัวอักษรตัวไหนของฟอนท์ แล้วผมก็พบว่าไฟล์นี้ระบุว่า

/zero.noslash       %0x30

ผมก็เลยแก้เป็น

/zero               %0x30

ก็เป็นอันเรียบร้อย เพราะเป็นการบอกให้ LaTeX เลือกใช้เลขศูนย์แบบมี / คาดทับ สำหรับรหัส 0×30

จบแต่เพียงเท่านี้

ผมก็เลยคิดจะเปลี่ยนจากการแปะคำสั่งวาดภาพไปในไฟล์ตรงๆ เขียนไฟล์ LaTeX ต่างหากสำหรับรูปแต่ละรูป ทำเป็น PDF แล้วค่อยเอาไปแปะทีหลัง ซึ่งจะทำให้การปรับเปลี่ยนขนาด ทำได้ง่ายมากๆ ลองหาดูในที่ต่างๆ สุดท้าย ก็เจอโปรแกรม PDFCrop เป็นสคริปต์ที่มากับแพคเกจ texlive-extra-utils บน Ubuntu โปรแกรมนี้ทำหน้าที่ตัดขอบว่างๆ ทั้งหมดของรูปออก ทำให้สามารถใช้ includegraphics แปะเข้าไปในไฟล์อื่นได้ง่ายๆ วิธีใช้ก็คือ

$ pdfcrop myfig.pdf

$ pdfnup --nup 2x2 --frame true myslides.pdf

จะได้ผลลัพธ์เป็นไฟล์ PDF ชื่อ myslides-2×2.pdf วางสไลด์สี่หน้าต่อหนึ่งแผ่น แบบ 2 คูณ 2

ทีนี้ทุกเทอมก็ใช้อย่างนี้มาตลอด มาเทอมนี้อยากให้มีเลขหน้าเพิ่มเข้าไปด้วย จะได้เรียงลำดับหน้าต่างๆ ได้ไม่ยาก (ปกติร้านถ่ายเอกสารจะใช้มือเขียนเลขหน้าให้) วิธีที่ง่ายที่สุดก็คือไปหา Adobe Acrobat ตัวจริงมา จะมีฟังก์ชันให้ใส่เลขหน้าโดยอัตโนมัติ แต่เนื่องจากเราไม่อยากเสียตังค์ ก็เลยมานั่งดูโปรแกรม pdfnup ว่าจริงๆ เป็นสคริปต์ที่สร้างไฟล์สำหรับ pdfLaTeX ที่ใช้แพคเกจ pdfpages เพื่อเอาหน้าหลายๆ หน้ามาเรียงไว้ในหน้าเดียวกัน ซึ่งจะเรียงแบบหนึ่งหน้าต่อหนึ่งหน้าก็ได้ เลยลองเล่นดู ใช้แพคเกจ fancyhdr ของ LaTeX มาช่วยกำหนดตำแหน่งเลขหน้า สุดท้ายได้ไฟล์สำหรับใส่เลขหน้าอัตโนมัติมา

\documentclass{article}
 
\usepackage[final]{pdfpages}
\usepackage[paper=a4paper,landscape,tmargin=2cm,bmargin=2.3cm,lmargin=2.5cm,rmargin=1.5cm]{geometry}
\usepackage{fancyhdr}
 
\setcounter{page}{..PAGE..}
\pagestyle{fancy}
\lhead{My Course}
\cfoot{}
\rfoot{{\LARGE\thepage}}
\renewcommand {\headrulewidth}{0pt}
\renewcommand {\footrulewidth}{0pt}
 
\begin{document}
	\includepdfset{pages=-,pagecommand=\thispagestyle{fancy}}
	\includepdf[fitpaper=true,scale=1]{..FILE..}
\end{document}

และเพื่อให้เกิดความสะดวกในการทำงาน ก็เลยไปเขียนสคริปต์มาอีกอันหนึ่ง ใช้ sed แก้ไข ..PAGE.. และ ..FILE.. ใน LaTeX ให้เป็นเลขหน้าเริ่มต้น และชื่อไฟล์ PDF ที่ต้องการ

#!/bin/sh
 
filename=$1
pagenumber=$2
newname=${1%.pdf}-p.tex
sed -e "s/\.\.FILE\.\./"$filename"/g" -e "s/\.\.PAGE\.\./"$pagenumber"/g" < page.tex > $newname
 
pdflatex $newname
pdflatex $newname
rm $newname
rm ${newname%tex}log

สุดท้ายจะได้โปรแกรมง่ายๆ สำหรับเติมเลขหน้าได้ตามต้องการ ส่วนที่ผมยังงงๆ อยู่ก็คือ ไม่เข้าใจว่าทำไมฟอนท์ใน LaTeX มันมีขนาดเล็กกว่าปกติ เลยต้องกำหนดให้ใช้ \LARGE สำหรับเลขหน้า คิดว่าอาจจะมีปัญหาอะไรบางอย่างเกี่ยวกับขนาดกระดาษ หรืออะไรซักอย่าง เลยแก้แบบง่ายๆ ไปก่อน ขี้เกียจไปค้นดูละเอียดๆ ส่วนคนอื่นถ้าจะเอาไปใช้ ก็สามารถปรับแต่งตำแหน่งๆ หรือระยะขอบกระดาษได้โดยแก้ที่ geometry ครับ

เนื่องจากตอนนี้ผมอยู่ระหว่างการพยายาม ลด ละ เลิก Mac OS X และหันมาใช้ Linux (Ubuntu) แบบ 100% (ทั้งๆ ที่ยังใช้เครื่อง MacBook อยู่นี่แหละ) จุดอ่อนของ Ubuntu ที่ทำให้ผมยังไม่สามารถเปลี่ยนมาใช้ทำงานได้ครบถ้วน ก็คือ ขาดซอฟท์แวร์สำหรับสร้างแผนภาพ เวลาที่ผมต้องทำรูปประกอบสำหรับสไลด์ หรือเอกสารต่างๆ ซอฟท์แวร์ที่มีอยู่ยังไม่ถูกใจผม (เมื่อเทียบกับ OmniGraffle ที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน) แต่ผมก็ยังไม่มีเวลา(และความสามารถ) ที่จะไปปรับปรุงซอฟท์แวร์พวกนั้นให้มันดีขึ้นจนผมพอใจ ตามหลักการของซอฟท์แวร์เสรี ผมจึงคิดว่าจะใช้ PGF/TikZ กับ GraphViz เป็นทางออก ก็เลยมานั่งเขียนบลอกอันนี้ไว้ เผื่อว่าจะเป็นประโยชน์กับคนอื่นๆ ที่จะหันมาใช้วิธีเดียวกับผม

เริ่มวาดภาพด้วย TikZ

TikZ รวบรวมคำสั่งที่เกี่ยวข้องกับการวาดแผนภาพเบื้องต้น จึงใช้งานได้ง่ายกว่า PGF ที่เป็นระบบจัดการพื้นฐานทั้งหมด ดังนั้นเราจะเริ่มกันด้วยคำสั่งต่างๆ ของ TikZ เริ่มต้นเราจะต้องเรียกใช้แพคเกจ tikz ด้วยคำสั่ง \usepackage{tikz} ไว้ที่ต้นไฟล์ จะวาดรูปทรงที่ส่วนใดของเอกสาร ก็ให้ใช้ environment ชื่อว่า tikzpicture โดยคำสั่งของ TikZ ทั้งหมดที่เราจะใช้จะต้องระบุไว้ใน environment นี้

\documentclass{article}
\usepackage{tikz}
\begin{document}
	Hello, World!
 
	\begin{tikzpicture}
	...
	\end{tikzpicture}
\end{document}

คำสั่งพื้นฐานสำหรับการวาดรูปทรงต่างๆ ก็คือ \draw โดย TikZ จะใช้ระบบพิกัด (x,y) ในการระบุตำแหน่งของรูปทรงที่เราจะสร้างขึ้น เช่น

\begin{tikzpicture}
	\draw (0,0) -- (5,5);
	\draw (5,0) -- (0,5);
\end{tikzpicture}

เมื่อคอมไพล์ด้วย LaTeX ก็จะได้เอกสารที่ประกอบด้วยรูปนี้ (ไม่รวมเส้นกริดสีเทาๆ นะ) คือเป็นรูปเส้นตรงสองเส้นตัดกัน เนื่องจากคำสั่งข้างบน กำหนดให้ลากเส้นตรงสองเส้น จากจุด (0,0) ไปยัง (5,5) และจากจุด (0,5) ไปยัง (5,0) ในที่นี้มีจุดสังเกตที่คำสั่ง \draw จะต้องลงท้ายด้วยเครื่องหมาย semi-colon (;) เสมอ

ระบบพิกัดของ TikZ และการสร้าง Path

อย่างที่บอกไปแล้วว่าพิกัดใน TikZ จะแทนด้วยรูปแบบ “(x,y)” ถ้าไม่ระบุหน่วยความยาวไว้ ก็จะใช้หน่วยเป็น cm โดยปริยาย และ TikZ จะใช้ระบบพิกัดแบบคณิตศาสตร์ คือตำแหน่ง (0,0) จะอยู่ที่มุมล่างซ้ายของภาพ คำสั่ง \draw ตามตัวอย่างข้างบน จึงลากเส้นจากมุมล่างซ้ายไปมุมบนขวาก่อน แล้วจึงลากเส้นจากมุมบนซ้ายไปยังมุมล่างขวา และภาพนี้จะมีขนาด 5 คูณ 5 ซม. เมื่อสร้างเป็นเอกสารแบบ PDF นี่คือจุดเด่นของการสร้างภาพโดยใช้คำสั่ง เพราะเราสามารถระบุตำแหน่งต่างๆ ได้พอดี รูปที่ได้มีขนาดตามต้องการและแม่นยำสูงกว่าการลากด้วยเมาส์

การสร้าง Path หรือเส้นต่างๆ จะใช้เครื่อง “–” เพื่อระบุว่าต้องการให้ลากเส้นตรงเชื่อมระหว่างจุด เราสามารถกำหนดจุดหลายๆ จุดได้ในคำสั่งเดียว เช่น

\draw (0,0) -- (5,5) -- (0,5) -- (5,0);

เราสามารถกำหนดรูปแบบต่างๆ สำหรับรูปทรงที่เราสร้างขึ้นโดยระบุเป็นพารามิเตอร์ของคำสั่ง \draw เช่น กำหนดสีโดยระบุชื่อสี (PGF/TikZ จะใช้วิธีการกำหนดสีคล้ายๆ กับ xcolor เช่น red, red!20) กำหนดรูปแบบเส้น (dashed, dotted), กำหนดลูกศรที่ปลายเส้น (-> สำหรับลูกศรที่ปลายเส้น, <-> ถ้าต้องการทั้งสองปลาย, ใช้ >=latex สำหรับกำหนดรูปแบบหัวลูกศร), กำหนดความหนาของเส้น (เช่น very thick, thick, thin, very thin) ตามตัวอย่าง

\draw [red,very thick] (0,0) -- (5,5);
\draw [blue,thick,->]  (5,5) -- (0,5);
\draw [green!80!black,very thick,>=latex,<->] (2.5,2.5) -- (5,0);

นอกจากนี้เรายังสามารถหมุนรูปทรงที่สร้างขึ้นได้ โดยใช้พารามิเตอร์ rotate around แล้วกำหนดมุมที่ต้องการให้หมุนรูป และองศาที่ต้องการหมุน เช่น

\draw [->] (0,-5) -- (0,5) node[above] {$y$};
\draw [->] (-5,0) -- (5,0) node[right] {$x$};
\draw [->,dashed,rotate around={30:(0,0)}] (0,-5) -- (0,5) node[above] {$y$};
\draw [->,dashed,rotate around={30:(0,0)}] (-5,0) -- (5,0) node[right] {$x$};

จะเห็นว่าแกนที่เป็นเส้นประ จะหมุนทวนเข็มไปจากแกนปกติ 30 องศาตามที่กำหนดให้ rotate around ส่วนคำสั่ง node ใช้สำหรับกำหนดข้อความ หรือป้ายที่จุดปลายของ path โดยสามารถกำหนดได้ว่าจะให้ข้อความนั้น วางอยู่ที่ตำแหน่งใดของจุดปลาย เช่น right, left, above, below

ตอนนี้ขอจบไว้เพียงเท่านี้ก่อน แล้วพรุ่งนี้ผมจะพยายามมาเขียนต่อ คิดว่าอีกประมาณ 2-3 ตอนก็น่าจะจบ

อ้างอิง Tikz & PGF Manual

1. ใช้ Thai LaTeX ซึ่งเป็นวิธีการที่มาตรฐานที่สุด วิธีติดตั้งก็มีอธิบายไว้หลายที่ ถ้าจะให้ง่ายที่สุดก็คงจะต้องใช้ Ubuntu หรือ Debian แล้ว apt-get install thailatex ก็น่าจะจบแล้ว ส่วนวิธีการใช้งาน ก็เพียงแค่เพิ่ม \usepackage[thai,english]{babel} เพื่อระบุว่าจะใช้ภาษาไทยด้วย แต่ให้ใช้ภาษาอังกฤษเป็นภาษาหลัก ฟอนต์ต่างๆ หรือรูปแบบเอกสารจะยังคงเหมือนกับ style file เดิม เวลาจะเขียนภาษาไทยก็ใช้สวิทช์ \thai เพื่อระบุส่วนที่ต้องการให้เป็นภาษาไทย เช่น {\thai ภาษาไทย}
2. ใช้ XeLaTeX ซึ่งเป็น TeX รุ่นที่ออกแบบมาให้สนับสนุนฟอนท์แบบ OpenType ตั้งแต่ต้น ทำให้นำฟอนท์ต่างๆ ที่ติดตั้งไว้ในระบบมาใช้ได้เลย ข้อดีก็คือเลือกฟอนท์ได้ตามใจชอบ สามารถใช้ฟอนท์ที่มักจะใช้กันบ่อยๆ ได้ง่ายกว่า แต่ข้อเสียก็อยู่ที่ตัว XeTeX ที่เป็น engine พื้นฐานของ XeLaTeX ที่อาจจะมีบัก หรือยังทำฟีเจอร์ต่างๆ ไม่ครบ ทำให้ไม่สามารถใช้แพคเกจบางส่วนของ LaTeX ได้ โดยเฉพาะแพคเกจที่ไปยุ่งกับพวก pdf โดยตรงเช่น Beamer แต่ถ้าจะใช้เขียนเปเปอร์ ก็ไม่น่าจะมีปัญหาอะไร วิธีการใช้ก็แค่เพิ่ม \usepackage{fontspec} เพื่อให้กำหนดลักษณะฟอนท์ได้ง่ายๆ แล้วก็แค่ {\fontspace{Thonburi} ภาษาไทย}

\begin{tikzpicture} \draw[help lines] (0,0) grid (4,4); \coordinate (a) at (0,0); \coordinate (b) at (4,4); \coordinate (c) at (0,4); \coordinate (d) at (4,1); \begin{scope}[blue, thick] \draw (a) -- (b); \draw (c) -- (d); \end{scope} \fill[red] (intersection of a--b and c--d) circle (3pt); \end{tikzpicture}

จะได้รูปเส้นตรง 2 เส้นตัดกัน ก็จุดตัดทำเป็นวงกลมที่แดงไว้ ตำแหน่งจุดตัดนี้ก็หาได้โดยใช้คำสั่งแค่ intersection of a--b and c--d ทำให้ทำงานต่างๆ ได้ง่ายขึ้น เขียนไปเขียนมากลายเป็นเรื่องวิธีใช้ PGF ได้ซะแล้ว แต่จริงๆ ต้องการจะบอกว่าเขาออก PGF เวอร์ชันใหม่ คือ 2.00 แล้วมีฟีเจอร์ใหม่ๆ เพิ่มขึ้นเยอะ ว่าแล้วก็จบลงอย่างห้วนๆ ไว้ ณ ที่นี้

\documentclass[twocolumn]{article}

เอกสารก็จะถูกจัดให้กลายเป็น 2 คอลัมน์ แต่บางครั้งเราก็ต้องการกำหนดให้บางส่วนเป็นคอลัมน์เดียวด้วย เช่น ตอนเริ่มเอกสารใช้คอลัมน์เดียวก่อน แล้วค่อยเปลี่ยนเป็น 2 คอลัมน์ทีหลัง จะระบุอย่างนี้ได้โดยใช้คำสั่ง \onecolumn และ \twocolumn โดยใช้เป็นสวิทช์สำหรับเปลี่ยนลักษณะการจัดเอกสาร ข้อความตั้งแต่บรรทัดที่ใช้ \onecolumn เป็นต้นไปจะถูกจัดเป็นคอลัมน์เดียว ถ้าจะเปลี่ยนให้เป็นสองคอลัมน์ก็ใช้ \twocolumn

นอกจากนี้ถ้าต้องการให้มีเส้นคั่นระหว่างคอลัมน์ ก็ให้ไปกำหนดความหนาของเส้นคั่นที่ \columnseprule เช่น

\setlength{\columnseprule}{0.4pt}

และถ้าต้องการจัดเอกสารให้มีมากกว่า 2 คอลัมน์ เห็นเขาว่าต้องใช้แพคเกจชื่อ multicol

พอดีไปเจอเว็บเป็น wiki ภาษาญี่ปุ่นแนะนำ class ที่เกี่ยวกับพรีเซนเตชันไว้หลายแบบ สุดท้ายเลยเลือก FoilTeX เพราะดูหน้าตาเรียบง่าย แต่ก็สามารถปรับแต่งได้พอสมควร สำหรับวิธีติดตั้งและใช้งานก็ง่ายมาก

เริ่มจาก เข้าไปที่ CTAN.org เอาแพคเกจรุ่นใหม่สุดมาก่อน หลังจากระเบิดไฟล์ออกมาแล้ว ก็รัน

$ latex foiltex.ins

ก็จะได้ไฟล์ต่างๆ ที่เกี่ยวข้องมาหลายไฟล์ ให้ไปสร้าง directory ไว้ใน texmf tree เช่น /usr/local/texmf.local/tex/latex/foiltex เอาไฟล์ตามระบุไว้ตอนท้ายของโปรแกรมติดตั้ง มาใส่ไว้ทั้งหมด แล้วก็

$ mktexlsr

เพื่อปรับปรุงฐานข้อมูลเกี่ยวกับไฟล์ก็เป็นอันเสร็จสิ้น เอาไฟล์มาลองสร้างสไลด์ได้เลย

\documentclass[30pt,Screen4to3]{foils}

\begin{document}
    \foilhead{This is my first slide}
    \begin{itemize}
        \item \dots
    \end{itemize}
\end{document}

สไลด์ที่ได้จะมีหน้าตาเรียบๆ (คือไม่มีอะไรเลย) แต่นี่แหละคือสิ่งที่อยากได้ตอนนี้ (ทั้งๆ ที่ก่อนหน้านี้เสียเวลาปรับแต่ง beamer ได้เป็นวัน)

\begin{tabular}{lccccc}
\backslashbox{Day}{Period} & 8:30-10:25 & ...
\end{tabular}

อ้างอิง: http://www.biwako.shiga-u.ac.jp/sensei/kumazawa/tex/slashbox.html

วันก่อนลองค้นโน้นนี่ดู ก็ไปเจอ The PracTeX Journal ซึ่งเป็นวารสารอิเล็คทรอนิกส์ในลักษณะ magazine มีบทความต่างๆ ที่น่าสนใจเกี่ยวกับ TeX และ LaTeX ส่วนใหญ่เป็นลักษณะแนะนำ package แปลกๆ ใหม่ๆ หรือ package ที่มีประโยชน์ต่างๆ อย่างเล่มล่าสุด ก็พูดถึงเรื่องการใช้งาน LaTeX กับคำสั่งเกี่ยวกับ graphics หลายๆ แบบ